Tm sava?? pilotlar?n an?s?na sayg?yla...
29 Ekim 1914te bir Alman entrikas? sonucu, donanmam?z?n Rusyan?n Karadeniz limanlar?n? bombalamas? ile Rusyaya sava? ilan etmeden Birinci Dnya Sava??na girmi? olduk. Osmanl? resmi bir sava? ilan? yapmadan sald?rd??? iin, sava??n bitiminde yenilirse byk bir sava? tazminat? ile kar?? kar??ya gelece?inin fark?nda bile de?ildi.
Birinci Dnya sava??n?n a?lan ilk Cephesi olan Kafkas Cephesine (Sar?kam??), ?stanbuldan Erzuruma yap?lacak olan lojistik malzeme nakliyat? iin Anadoluda ?ose veya tren yolu olmamas? nedeniyle ?stanbuldan Trabzona kadar vapur, buradan Erzuruma ?ose yol kullan?lmaktayd?. Bu amala sivil fakat askeri amal? gemi; Bezm-i lem, Mithat Pa?a ve Bahr-i Ahmer, 6 Kas?m sabah?, Trabzona gitmek zere Bo?azdan yola ?km??lard?.
Rus Donanmas? bir hafta nceki sald?r?n?n intikam?n? almak zere 7 Kas?m sabah? 08.20de Zonguldaka sald?rarak, saat 09.30a kadar tek kmr nakil liman?m?z olan bu ?ehri yo?un bir ?ekildi bombard?man etti.3 Rus donanmas? Sivastopole geri dnmek zere yol verildi?i s?rada nde bulunan kruvazr, f?rt?nal? havada sisler iinde Trabzona gitmekte olan gemi ile kar??la?t?. Rus donanmas? hemen muharebe nizam? al?p Kafkas Cephesine ?stanbuldan say?s? tam olarak bilinmeyen asker, 3 tayyare, 2 pilot ve bir tayyare bl?, erzak, mhimmat, bu sava? iin ok nem arz eden harita ve giyecek (60.000 tak?m asker niformas?) gtrmekte olan gemileri Zonguldak Ere?li a?klar?nda yar?m saat iinde bat?rd?. Gemilerde ayr?ca Te?kilat-? Mahsusa taraf?ndan cephe arkas?nda isyan ?karmak zere yeti?tirilmi? erkez liderler bulunmaktayd?.
Bu gemilerin Ba?komutanl?k Karargh?nca bir gvenlik dzeni al?nmadan Karadenize ?kar?lmas? veya konvoya eskort yap?lmamas? felaketi haz?rlam??, gemiler Ruslara adeta ikram edilmi?ti.5 Donanma komutan?m?z Amiral Su?onun Karadenizin gvenli?ini sa?layamamas?n?n bedeli ok a??r olmu?, ilgin olan da amiralin Karadenizde donanma gvenli?i olmad???n?, sorumluluk alamayaca??n? daha nce deklare etmi? olmas?yd?.
Bu sald?r?n?n amac? Rus donanmas?n?n bizim 29 Ekim sald?r?s?na bir misilleme harekt? olarak, Rus donanmas?n?n gcnn hl yerinde oldu?unu gstermekti. Trk Ba?komutanl???ndan 13 Kas?mda yap?lan a?klamada; Bo? olarak gnderilen Bezm-i lem, Bahr-i Ahmer ve Midhat Pa?a vapurlar?n?n Zonguldak? bombalayan Rus filosuna rast gelerek bat?r?ld???, 219 ki?ilik mrettebat?n Ruslar taraf?ndan esir al?nd??? do?rulan?yordu. Ba?komutanl?k her ne kadar bu gemilerin bo? oldu?unu iddia etse dahi, Kafkas Cephesinde dzenlenecek geni? apl? bir taarruz harekt? iin malzeme ta??nd??? biliniyordu. Ruslar?n bu vapurlar? bat?rmas?, belki de cephenin kaderini de?i?tiren en nemli olaylardan birisi olarak tarihe geecekti.7 Bu kay?p, Sar?kam?? Felaketinin ba?lang?c? olmu?, bugnden sonra da Karadenizde stnlk kesinlikle Rus donanmas?na gemi?tir. Bu malzemeler ve askerler Trabzona, oradan Erzuruma ula?sayd?, Kafkas Cephesinde gene de yenilebilirdik, fakat hi olmazsa k?r?m bu kadar dramatik olmazd?.
Bu geminin 220 personelinden ancak 36 tanesi (30u k?y?ya yak?n seyreden Bezm-i lem gemisinden olmak zere) yzerek k?y?ya ?karak kurtulmu?, 16s? bo?ulmu?, denizden toplanarak esir al?nan 168 ki?iden 13 esarette ?ehit olmu?, ancak 20si esaretten dnebilmi?tir. Di?erleri hakk?nda malumat yoktur.8 geminin tm mrettebat?n?n knyesi (kaybedilenler, esarete giden ve dnebilenler) mevcuttur.
Gemilerde ok zel iki ki?i vard?: Trkiyenin 1 numaral? Brve sahibi Pilot Yzba?? Mehmet Fesa (Evrensev) ve 6 numaral? Brve sahibi Erzurumlu Pilot Yzba?? Salim (?lkuan) Efendiler Ruslar taraf?ndan kurtar?lm??lard?.10 Doktor Yusuf ?zzettin (Dolgungil) Efendi an?lar?nda iki pilotun Sibiryada nce Dauria, sonra Krasnoyark, ita en son olarak da Vladivostok Esir Kamp?na gtrld? belirtilmi?tir.
Salim (?lkuan) Efendi; 1879 y?l?nda Erzurum da do?mu?, 1901 y?l?nda Harp Okulundan Sahra Topu Subay? olarak mezun olmu?tur. Uuculu?a gei?inin detaylar?n? Ulus Gazetesinde Orhan Aydar taraf?ndan yap?lan bir rportajdan ?reniyoruz:12 1910 y?l?nda Alman Ordusundaki yenilikleri ordumuza yay ma grevi ile gnderilen heyet aras?nda gen Yzba?? Salim Efendi de bulunuyordu. Onun havac?l??a tutkusunu ?renen ve bir rekor uu?una haz?rlanan nl Alman baloncu Zumerfild beraber umay? teklif eder. Birlikte Pyritten havalan?p 1800 metreye kadar ykselirler ve drt buuk saatlik bir uu?u gerekle?tirerek, sorunsuz olarak Prite inerler. Bylece Yzba?? Salim Efendinin knyesine iyi bir havac? olabilir notu d?lm? olur. 1911 (1912) y?l?nda Paris R.E.P. Uak Fabrikas? Uu? Okulunda pilotaj e?itimi alarak Fransan?n 1044 numaral?, Trk Havac?l???n?n 6 numaral? uu? brvesi ile ?stanbula dnerek Balkan Sava??nda pilot arkada?lar?; Fethi, Nuri ve Faz?l Efendiler ile birlikte kahramanl?klar gsterdi. 18 Ekim 1913 te Pilot Yzba?? Salim, Ras?t Yzba?? Kemal Efendi ile beraber kt bir havada K?rklarelinden havalanarak ?stanbula gelmeye al???rken kt hava ko?ullar? nedeni ile fark?nda olmayarak Marmaray? geip Manyas gl civar?na indiler. Ertesi gn ?stanbula dnerken Marmaray? havadan ikinci kez geen ilk pilot unvan?n? kazanm?? oldu. Bu uu?un 85 kilometre, Man? gei?inin 46 kilometre oldu?u gz nne al?n?rsa o gnk ?artlarda ba?ar?n?n bykl? ortaya ?kar.
8 ?ubat 1914 tarihinde ba?lat?lan ?stanbul - Kahire Hava Seyahati s?ras?nda Yzba?? Fethi, Yzba?? Sad?k ve Te?men Nuri Efendilerin ?ehadetleri zerine yar?m kalan yolculu?u Yzba?? Salim Bey, Ras?t Kurmay Yzba?? Kemal Bey ile birlikte tamam13 Yusuf ?zzettin, age, s. 130 -131 lam??lar ve 9 May?s 1914' de Kahire de byk bir trenle kar??lanm??lard?r.
Birinci Dnya Sava?? s?ras?nda Kafkas Cephesine atanan Salim Efendi greve kat?lmak zere bindi?i gemi seyir halinde iken 7 Kas?m 1914 tarihinde Ruslar taraf?ndan bat?r?l?nca esir d?m?tr. ita Esir Kamp?nda bulunduklar? s?rada esir kamp?n?n kt ?artlar?ndan kurtulabilmek iin bir umut olarak Bol?evik olmaya karar veren Pilot Salim (?lkuan) Efendiyi, Dr. Yusuf ?zzettin (Dolgungil) Efendi ok iyi tan?maktad?r:
Bizim garnizonda (esir kamp?nda) bulunan ve kendisini iyi tan?d???m Tayyareci Yzba?? Erzurumlu Salim dahi Bol?evik cephesinde al??mak isteyen Trk esirlerden idi. K?ymetli bir eleman olan Salimin kendilerine iltihak?n? Bol?evik Ruslar memnuniyetle kabul etmi?ler ve onun emrine hemen bir tayyare tahsis etmi?lerdi. Salimin bu avretle (kusurla) hareket etmesini biz pek maceraperestane buluyorduk. Btn tevassutlar?m?z? (arac?l?klar?m?z?) dinlemedi ve bir gn bindi?i tayyare ile ?ehrin zerinde birka defa dola?t?ktan sonra Baykal Cephesine do?ru uup gitti. O s?ralarda bu civarda pek nadir olan tayyarenin uu?u, etrafta ve ?ehirde byk bir alka uyand?rm?? ve pilotun hviyeti btn a??zlarda dola?maya ba?lam??t?. Bir ka gn sonra Salim, Baykaldan dnp geldi. Tayyare d?m? ve kendisi, kolundan hafif yaralanm??t?. Bir mddet garnizonda (esir kamp?) kald?. Bu s?rada birdenbire Bol?evik kuvvetleri ?ehri tahliye ettiler. Bol?evik kuvvetler ekilir ekilmez Beyaz Ruslar ?ehri i?gal ve bir hkmet tesis ettiler. Vaziyet bu ?ekilde Beyazlar lehine dnnce, ?ehirde bir terr ba?lad?. Beyazlar, Bol?eviklerin bilfiil hizmetinde bulunmu? olanlar?, onlara casusluk etmi?leri arat?yor, buluyor ve k?sa bir mahkemeden (eka Mahkemeleri) sonra idam ediyorlard?. Vaziyet bu ?ekilde inki?af etmeye ba?lad?ktan birka gn sonra Beyazlar, tayyareci Salimi de garnizonda aram??lard?. Hlbuki Salim, ak?betini tasavvur etti?i iin garnizondan kam?? ve ?ehirde bir yere gizlenmi?ti. Fakat bu suretle Ruslar?n elinden kurtulmas?na imkn yoktu. Muhakkak bulunacak ve di?erleri gibi derhal idam olunacakt?. Salimi kurtarmak iin bir are d?ndk ve bunu derhal tatbik ettik. Yalan bir hastal?kla Salimi askeri hastaneye ve ba?ka bir namla yat?racakt?k Bir ak?amzeri Salimi hastaneye getirdiler. Onu ieri ald?m ve bir hasta gibi kendi ko?u?uma yat?rd?m. Buradan onu bulmalar? imkn haricinde idi. Onu bir mddet saklamaya muvaffak oldum. Bu ?ekilde o da Beyazlar?n kur?ununa hedef olmaktan kendisini kurtarabildi.
eka Mahkemeleri topluma kapal? olarak, bir oda iinde yap?lan ve sonucu ba?tan belli olan mahkemelerdi.
Salim Efendi Sibiryada 6 y?l esir kald?ktan sonra Vladivostok14 zerinden kamay? ba?ararak 1921 y?l?nda yurda dnm?tr. Ulus Gazetesinde15, Orhan Aydar taraf?ndan yap?lan bir rportajdan esaretten dndkten sonra Sakarya Meydan Sava??na as?l bran?? olan topu subay olarak kat?ld???n? ve a??r yaraland???n?, tekrar uuculu?a nas?l dnd?n ?reniyoruz: Hastanede kendisini ziyaret eden Maliky 2. Tayyare Bl? Kumandan? Yzba?? Faz?l Efendinin te?viki ile tekrar uu?a dnmeye karar verdi. Adana Tayyare mektebinin ba??na gemeden nce Malikyde Faz?l Efendiyi ziyaret ederek esaretten dn?nden bu yana ilk uu?unu Zebercet isimli iki ki?ilik tayyare ile yapt? ve tayyareye hkimiyetinin mkemmel oldu?unu gsterdi. Kendisine gveni artm??t?. 22 Mart 1922 tarihinde Adanadaki Hava Okulu mdrl?ne atan?p Adanaya geldi?inde Frans?zlardan kalan manevra kabiliyetini oktan kaybetmi? tayyarelerle kar??la?t? fakat umudunu yitirmedi. ?lk etapta on be?e yak?n kk zabit (astsubay) ve sivil uucu yeti?tirmi? ve Kurtulu? Sava?? y?llar?nda pilot ihtiyac?n?n giderilmesinde byk katk?larda bulunmu?tur. Daha sonra al?nan harp kabiliyeti ok iyi olan 10 tane Breguet XIII tipi tayyareyi Eski?ehire nakletti ve Yzba?? Faz?l ile birlikte Mart 1921 de Afyondan havalanarak Yunan Kararghlar?n? ?a?k?na u?ratt?lar.
1923 y?l? ierisinde ?zmirin kurtulu?undan sonra Seydi?ehirde 30 mevcutlu uucu subay okulu ile buradaki Tayyare Mektebinin Mdrl?ne, 1924 y?l?nda 1. ?ube Mdrl?ne, daha sonra 2. Ordu Tayyare Mtehass?sl???na atanm??t?r. 1926 y?l? Aral?k ay?nda Trk Tayyare Cemiyeti taraf?ndan kurulan Ye?ilky Uak Makinist Okulu, daha sonra Eski?ehir Hava Okullar Komutanl??? grevlerinde bulunmu?tur. Kurtulu? Sava??nda gsterdi?i yararl?klardan dolay? ?stiklal Madalyas? verilmi?tir. 1937 y?l?nda albay rtbesi ile emekli olmu? ve 5 ay sonra ya?am?n? yitirmi?tir.16 Ad? Ye?ilky de Gazi Evrenos Caddesi zerinde bir soka?a verilmi?tir.