?AK?R ZMRE
?akir Zmre 16 Haziran 1885 y?l?nda Varna'da do?du. ?lk?renimini Varna'da yapt?. Cenevre'de Lise ve hukuk ?renimini bitirerek Varna'ya geri dnd. Bulgaristan parlamentosunda Trk Milletvekili olarak grev yapt?. Mustafa Kemal Sofya ata?esi oldu?u dnemde ?akir Zmre ile tan??t?. ?stiklal Sava??'ndan sonra Trkiyeye dnen ?akir Zmre, Atatrkn onay?yla Trkiyenin savunma sanayisinin ilk zel sektr fabrikas?n? kurdu. ?lk retimler Bulgaristandan getirilen yabanc? teknik kadro ile yap?l?rken zamanla yeti?tirilen Trk i?iler 1930lu y?llarda Bulgar teknisyenlerin yerini ald?.
Kara ve Hava Kuvvetlerinin ihtiyac? olan ilk silah ve cephaneler, ilk Trk denizalt? su bombalar?, ?akir Zmre Fabrikas? taraf?ndan retildi. 100 kg, 300 kg, 500 kg, ve 1000 kgl?k uak bombalar? ve e?itli yang?n bombalar? bu fabrikada seri olarak retilmi?tir. Trk Deniz Kuvvetlerinin gereksinimi olan e?itli boylardaki su bombalar? ve cephaneler de fabrikan?n seri retimleri aras?ndad?r. ?lk Trk denizalt? su bombalar? da bu fabrikada retilmi?tir.
Milli Mcadele s?ras?nda Bulgaristan meclisinde milletvekili olan oradan Anadolu'ya silah ve cephane sonras?nda usta ve teknisyen gnderip silah atlyesi kurulmas?n? sa?layan TBMM taraf?ndan ?stiklal Madalyas?yla dllendirilen ?akir Zmre uzun y?llar kurdu?u "Trk Sanayii Harbiye ve Medeniye Fabrikas?nda" retti?i askeri mhimmat? Trk Silahl? Kuvvetlerinin emrine veren insand?r.
Cumhuriyet kurulunca Halite kurdu?u fabrikada ordunun silah ve mhimmat ihtiyac?n? kar??lad?. Bu srede ordunun sahip oldu?u silah fabrikalar?yla i?birli?i yaparak silahlar?n geli?tirilmesini sa?lad?.
Trk bombard?man uaklar?n?n kulland??? bombalar?n byk bir k?sm?n? imal ederek ordu emrine verdi. Deniz Kuvvetlerinin ihtiyac? olan cephaneyi reterek bu i?te nemli bir yol ald?. ?lk denizalt? bombalar?n?, may?n ve el bombalar?n? ?akir Zmre retti.
Zaman iinde retti?i silahlar? Yunanistan, Bulgaristan, Polonya ve M?s?ra satarak lkeye dviz giri?ini sa?lad?. Polonya'ya satt??? bombalar? 2. Dnya Sava??nda Polonya ordusu Almanlara kar?? kulland?.
1937 y?l?nda Yunanistan 1.5 Milyon liral?k silah satarak lke ekonomisinin canlanmas?na katk? sa?lad?. Bu sat?? dnemin gazetelerinin man?etlerine yans?yarak ekonomik zafer elde edildi?inden sz edildi. ?kinci Dnya Sava??n?n o zor ve s?k?nt?l? gnlerinde ordunun ihtiyac?n? sa?lamak iin canla ba?la al??t?.
Fabrikas?nda iki bin i?i al??t?rd??? ve sava? sonras?nda byk at?l?m yapamaya haz?rlanan ?akir Zmre Trkiye'nin ABD ile yapt??? anla?malar sonras?nda zellikle NATO'ya girince, Mar?al Yard?m? lkeye ula??nca silah retimi z?mnen retilmesi yasakland?. ?akir Beyin kurdu?u silah fabrikas? ne yaz?k ki bu durumdan nasibini ald?. Hkmet ?akir Zmre'nin retti?i silah ve mhimmatla ilgili szle?meleri iptal ederek Amerikal?lar?n ?kinci Dnya Sava??nda kulland??? ikinci el silahlar? alma yolunu tercih etti.
II. Dnya Sava??ndan sonra Amerikan askeri yard?mlar? gelince ve Trkiye NATO'ya girince ?akir Zmre silah fabrikalar? retimi terk ederek dnemin nl sobas? olan "?akir Zmre" sobalar?n? retti.
?akir Bey desteksiz kal?p m?terilerini kaybedince motor ve fze yapma yerine mrnn kalan k?sm?nda kendi ad?yla an?lan "?akir Zmre" sobalar?n?n retti. Yine bu dnemde ocuk kumbaras? retti. 1966 y?l?nda vefat ederek Rahman? Rahmana kavu?tu. ?akir Beyin vefat?ndan sonra drt y?l daha fabrikas? retime devam etti. Fakat olumsuz ?artlar sonucu 1970 y?l?nda kapand?. Bylece Trk Sanayii byk bir de?erini kaybetti.
VEC?H? HRKU?
Vecihi Hrku?, 18 Ocak 1896'da ?stanbul'da do?du. ?lkokulu Bebekte okudu. Ard?ndan skdarda Fyuzati Osmaniye R?tiyesinde ve skdar Pa?akap?s? ?dadisinde e?itimine devam etti. Daha sonra Tophane Sanat Okuluna geerek buradan mezun oldu.
1912 senesinde eni?tesi Kurmay Albay Kemal Beyin yan?nda gnll olarak Balkan Harbine kat?ld?. Balkan Harbi bitince ?stanbul Ordu Kumandanl???n?n grevlendirmesiyle Beykoz Serviburundaki esir kamp?na kumandanl?k yapmaya ba?lad?.
Tayyare Makinist Mektebine girdi. Buradan mezuniyetinden sonra Birinci Dnya Sava??'nda Ba?dat Cephesine makinist olarak gnderildi. Ancak 2 ?ubat 1916da bir uak kazas?nda yaraland? ve tekrar ?stanbula geldi.
?yile?tikten sonra Ye?ilkydeki Tayyare Mektebine girdi. Burada 21 May?s 1916 tarihinde ilk uu?unu gerekle?tirdi. 15 Kas?m 1916daki mezuniyetinden sonra pilot diplomas?n? ald?.
1917 Y?l?nda Kafkas Cephesinde Rus ua??n? d?rd. Milli Mcadeleye pilot olarak kat?ld?. Ba?ar?lar?ndan dolay? TBMM'den defa takdirname ve ?stiklal Madalyas? al?r.
Vecihi beyin tm hayali havac?l???n millile?tirilmesidir. Yunanl?lardan kalan uak malzemelerini kullanarak ilk ua?? "Vecihi K VI'y? yaparak uurur. Ancak uabilirlik sertifikas? alabilece?i lkede bir kurum ve uzaman bulunmaz. Vecihi Bey bundan sonra kendi iradesiyle 1925 y?l?nda "Vecihi K VI" ile ilk uu?unu yapar. dl beklerken izinsiz utu?u iin cezaland?r?l?r. Bunun zerine ordudaki grevinden ayr?l?r.
Kad?ky'de bir keresteci dkkn? kiralar. Y?lmadan al??arak burada "Vecihi XIV" ua??n? yap?p bununla ilk uu?unu 27 Eyll 1930'da Kad?kyn Fikirtepe Semtinde byk bir kalabal?k kar??s?nda yapar. ?ki ki?ilik, tek motorlu spor ve e?itim ua??yla Ankara'ya giderek burada bir gsteri dzenler. Ancak ua??n uabilirlik bir sertifikas? olmas? gerekir. Bunu verecek kurumda yoktur. Uzmanda yoktur. Bunun zerine y?lmayan iradesiyle ua?? skerek ekoslavakya'ya gtrp orada monte ederek uu?unu yaparak gereken izinleri ve sertifikay? al?r. ekoslavakya'dan tekrar Trkiye'ye gelerek gereken al??malar? aksatmadan yrtr.
Posta ?daresiyle anla?arak ?ehirler aras? posta hizmeti yapar. 1932 y?l?nda Trkiye'nin ilk sivil havac?l?k okulunu kurar. Okula "Vecihi Sivil Tayyare Mektebi" ismini verir. ?? adam? Nuri Demira? 5000 lira ba???ta bulunur. Bunun sonras?nda Vecihi bey ad?na "Nuri Bey" dedi?i "Vecihi XVI" olan kapal? kabin ua??n? 1933 y?l?nda yaparak uurur.
Ayn? y?l "Vecihi XV" ua??n? bitirip iki?er adet "Vecihi XIV ve Vecihi XV" ile "Nuri Bey-Vecihi XVI" uaklar?nda ?rencileriyle birlikte ?stanbul'da bir gsteri uu?u yaparlar. Fakat maddi imkanlar? bitmek zeredir. Ba?ka yerlerden destek ve yard?m da alamaz. Bu yetmezmi? gibi hkmet taraf?ndan yeti?tirdi?i ?rencilerine denklik de verilmez.Okulunu ve atlyesini kapatmak zorunda kal?r.
Vecihi Hrku? bundan sonra havac?l?kla ili?kilerini sonland?rmaz. 1960'lara kadar srdr. Bazen ?retmenlik bazen arkada?lar?yla sat?n ald??? uaklarla uu?lar?n? srdr.
1954 y?l?nda kurdu?u "Hrku? Hava Yollar?'na uu? yap?lmayan ?ehirlere uu? izni ister. Ancak nedendir istekleri kabul grmez. Gizli bir el Vecihi beyin faaliyetlerini engellemek iin aba sarf eder. Bunun sonucu kurdu?u ?irket de iflas eder.
mrnn sonlar?nda maddi s?k?nt?lar iine d?er. 1969 y?l?nda geirdi?i kalp krizi sonucu hayata veda eder.
NUR? DEM?RA?
1886 y?l?nda Sivas'?n Divri?i kasabas?nda do?du. Bu kasaban?n e?raf?ndan Mhrdarzade mer Bey'in o?ludur, annesinin ad? Ay?e Han?md?r. Babas?n? henz ya??nda iken kaybetmi?, annesinin himaye ve te?vik kanad? alt?nda otodidakt olarak yeti?mi?tir. R?diye tahsilini memleketinde yapm?? ve ayn? r?diyeye muallim tayin edilmi?, Ziraat Bankas?n?n at??? bir msabaka imtihan?n? kazanarak, bu bankan?n nce Kangal, sonra Kokiri ?ubelerinde al??m??t?r. Maliye Bakanl???n?n at??? bir imtihan? da kazanarak, bankac?l?ktan maliye hizmetine gemi?, ?stanbul'a gelerek Maliye'nin her kademesinde sekin bir memur olarak al??m?? ve 1918-1919 aras?nda 32-33 ya?lar?nda iken Maliye Mfetti?i olmu?tur. Divri?i ile alakas?n? kesmeyerek, ?stanbul'da Be?ikta?'a yerle?mi?tir.
Nuri Demira? kafas?yla, gnlyle Trk milletine hizmet etme azmiyle rn tketmi? bir millet evlad?d?r. Millet ad?na bir ?eyler yapman?n azim ve gayreti iinde mrn geirmi?tir. Bu yolda byk gayretler sarf etmi? bitmeyen bir enerjiyle Trk Milletine hizmet etme gayreti iinde olmu?tur.
Nuri Demira? 1926 y?l?nda Samsun-Sivas Demiryolu hatt?n? yapmak iin alan Frans?z ?irketinin i?i b?rakmas? zerine devreye girmek suretiyle karde?iyle birlikte Samsun-Sivas, Sivas -Erzurum ve Afyon-Dinar hatlar?nda 1012 kilometrelik demir yolunu bir y?l gibi k?sa bir srede bitirerek ba?ar?lar?na ba?ar? katar. Bu ba?ar?lar zerine Atatrk taraf?ndan kendisine ve karde?ine Demira? soyad? verilir.
Ordunun askeri ua?a ihtiyac? vard?r. Bunun iin Nuri Beyden yard?m istenir. Nuri Bey "Ordunun ihtiyac? ba?kas?n?n ltf ile kar??lanamaz, ordumuzun ua??n? ben yapar?m" diyerek Be?ikta?'ta bir atlye sat?n al?r.ok geni? bir arazi zerine uak tamir atlyesi ve gerekli di?er tesisleri kurarak ile Avrupa'n?n en byk havaalan? olan Amsterdam hava alan? bykl?nde bir hava alan? yapar.
Pilot yeti?tirmek iin bir tane ?stanbul'daki hava alan?nda bir tanede memleketi Sivas Divri?i'nde "Gk Okulu" aar. 1943 y?l?na kadar 260 tane pilot yeti?tirir.
1936 y?l?nda ilk tek motorlu, 1938 y?l?nda ift motorlu alt? ki?ilik ua?? yapmay? ba?ar?r. NuD.38 numaral? ua??na A s?n?f? ruhsat? al?r. Trk Hava kurumu taraf?ndan 65 planr k?sa zamanda teslim etti. 24 e?itim ua??n? tamamlar. Deneme uu?lar?n? ?stanbul'da yapar. 1939 y?l?nda Trkiye'nin ilk yerli para?tnm retir.(1974 K?br?s ?karmas? zaman?nda Trkiye para?t ipi yapamad??? iin Pakistan'dan sat?n al?r) 1941 y?l?nda tamamen Trk yap?m? ilk uak ?stanbul'dan Divri?i'ne uu?unu gerekle?tirir. Ancak anla??lmayan nedenlerden dolay? THK'n?n sipari? etti?i uaklar?n test edilmesi iin Eski?ehir'de uu?lar? sa?lan?r. Ua??n projesini izen Selahattin Re?it Alan bir NU- D 36 ile Eski?ehir'e uar. Ne olduysa o zaman olur. Kim taraf?ndan e?ildi?i bilinmeyen bir ukur ua??n inece?i piste a?l?r.Uak kaz?lm?? olan ukura d?erek paralan?r. Pilot lr.
Hayvanlar?n piste girmesin diye a?lan ukur nedense pistin ortas?na kaz?lm??t?r. Buna ra?men Demira? azimle yoluna devam ederken birden THK sipari?lerini iptal eder. Uaklar elde kal?r. Mahkemeye a?lan davada srncemede kal?r. Y?llar ak?p gider.
Nuri Demira? y?lmaz yoluna devam eder. Uaklar iin ?spanya, ?ran ve Irak devletlerinden talepler gelir. Bu sefer hkmet uaklar?n ihracat edilemeyece?i ynnde karar al?r. Nuri Bey hkmete ve cumhurba?kan?na mracaat eder. Fakat oralardan da bir sonu alamaz.
aresizlik bilmeyen Demira? art?k aresiz kalm??t?r. Elindeki uaklar? hurda olarak satar. 1950 y?l?nda dev fabrika canl? canl? topra?a gmlr. Hava alan? ve zerindeki tesisler istimlak edilerek yerine eski Ye?il ky ?imdi zerine hastahane yap?lan Atatrk Hava alan? kurulur. E?er Nuri Demira?'?n elindki bu imkanlar al?nmasayd? ?imdi Trkiye dnyan?n belli ba?l? uak retti?i devleti olacakt?.
Nuri Demira? kafas?yla, gnlyle Trk milletine hizmet etme azmiyle rn tketmi? bir millet evlad?d?r. Millet ad?na bir ?eyler yapman?n azim ve gayreti iinde mrn geirmi?tir. Bu yolda byk gayretler sarf etmi? bitmeyen bir enerjiyle Trk Milletine hizmet etme gayreti iinde olmu?, 13 Kas?m 1957 y?l?nda vefat ederek ?stanbul'da defnedilmi?tir.
NUR? K?LL?G?L
Nuri Killigil 1881 y?l?nda ?stanbul'da do?du. Enver Pa?an?n karde?idir.Osmanl? devletinin zor y?llar?d?r.?talyanlar Libya'ya sald?rm?? bir avu yi?it Libya'y? savunmak iin oraya ko?mu?lard?. Gidenlerin iinde Nuri Beyde vard?. 1911-12 y?llar? iinde ?talyanlara kar?? kahramanca sava?t?lar. Birinci Dnya Sava??nda e?itli cephelerde sava?an Nuri Bey 1918 y?l?nda henz 29 ya??ndayken Azerbaycan'daki Trk karde?lerine yar?m etmek amac?yla kurulan "Kafkas ?slam Ordusuyla" ?ngiliz, Rus ve Ermeni glerine kar?? sava?arak Bak'y i?galden kurtard?. Ba??ms?z Azerbaycan devletinin kurulmas?na katk? sa?laman?n yan?nda Da??stan'?n i?galden kurtulmas?na nclk etti. Karsta "Cenub-i Kafkas ?slam Devletinin" kurulmas?na byk katk?lar sa?lad?.
Milli Mcadele Y?llar?nda Kars ve Erzurum'daki, silah atlyelerinin kurulmas?na nclk etti. Almanya'ya giderek ordumuzun ihtiyac? olan silah ve mhimmat? temin etmeye al??t?. 1925 y?l?nda yurda dnen Nuri Pa?a 1929 y?l?nda ?stiklal Madalyas?yla ?ereflendirildikten sonra emekli edildi.
1933 y?l?nda ?stanbul'da Trkiye'nin ilk zel savunma sanayi ?irketini kurdu. Ancak Emperyal glerin engelleme giri?imi yapacaklar?n? hesap eden Nuri Pa?a fabrikas?nda fayans, soba ve benzeri e?yalar? retece?ini a?klad?. Fabrikada 500 i?i al??makta tamamen yerli silah ve mhimmat retilmekteydi. retilen silahlar Trkiye Cumhuriyetinden ba?ka d?? lkelere sat?l?yordu. izimin kendisinin yapt??? ilk milli tabancam?z olan "Nuri Killigil Tabancas?" o y?llarda dnyan?n iyi silahlar? aras?nda gsteriliyordu.
Bu ba?ar?lar Emperyalist glerin dikkatini ekti. Yerli i?birlikiler vas?tas?yla fabrikada retimin yap?lmamas? ynnde bask?lar yap?ld?. Tm bu bask?lara kar?? gizlice retim devam etti.
1949 y?l?nda M?s?rla sava? halinde bulunan ?sraillilere ra?men M?s?rdan be? bin, Suriye'den iki bin havan topu sipari?i geldi.Tam bu s?ralarda Birle?mi? Milletler Suriye ve M?s?ra Silah ambargosu uygulamaya ba?lad?. Buna kar?? Nuri Killigil gizli yollardan silahlar? bu lkelere teslim etti.
Bu davran?? emperyalistler olduka k?zd?rd? ve Nuri Pa?an?n idam ferman? say?labilecek kararlar?n al?nmas?na sebep oldu. 2 Mart 1949 tarihinde Stlcedeki fabrikada "fail-i Merhul" bir patlama gerekle?tirildi. Nuri Killigil Pa?a, mhendisleri ve i?ileri, on binlerce top ve havan mermisinin patlat?lmas? sonucu ?ehit oldular. Cesetler para para olmu?tu. hangi ceset kime aitti belli olmuyordu. Nuri Pa?a ii bo? sembolik bir tabut ile ?ehitli?e defnedildi. 20 gn sonra Nuri Pa?an?n ana gvdesi Halite su zerine ?k?nca varl??? tespit edildi. Ailesi cenaze namaz?n?n k?l?nmas?n? istemesine kar??l?k gizli eller bu giri?imi engellediler ve Nuri Pa?a arkada?lar?n?n yan?na defnedilmi? oldu.
"retti?iniz kadar Hrsnz", "?stikbal gklerdedir" vecizelerine bir trl ula?amaman?n ezikli?ini millete ekemeye devam ettik.
Sonu olarak Trkiye'nin ilk savunma sanayini kuran Nuri Killigil, ?lk uak yapma te?ebbsn ba?latm?? Nuri Demira?, retti?i uaklarla dnemine damga vuran Vecihi Hrku?, Silah ve cephane sanayinde ilkleri ba?aran ?akir Zmre, Erzurum'da silah fabrikas? kuran Kz?m Karabekir Pa?a, eki Gce kar?? direnen Jandarma Genel Komutan? E?ref Bitlis Pa?a, ASELSAN'DA al???rken ?ehit edilen mhendislerimiz, Isparta ua??nda yok edilen be? Nkleer Fizikimiz, nice bilinmeyen kahramanlar?m?z ruhlar?n?z ?ad mekanlar?n?z cennet olsun.
Kaynaka
Mustafa Temizer, Bayrak Dergisi, Say?: 1322, 1323, 1327. Re?at Ekrem Kou, ?stanbul Ansiklopedisi, sayfa:4736. Ziya ?akir, Nuri Demira? Kimdir, Sayfa. 50. Anadolu niversitesi Sivil Havac?l?k Blteni, Y?l: 1, Sayfa: 27. Byk Larousse Szlk ve Ansiklopedisi, sayfa: 2994. N. Necmettin Deliorman, Nuri Demira?'?n Hayat? ve Mcadeleleri, sayfa: 68. ?smail Yavuz, Mustafa Kemal'in Uaklar?, ?stanbul, 2013. ??te Dnya Tarihinde Uak D?ren ?lk Trk Pilot, 13/3/2022 tarihinde Watback Machine Sitesi. Trk Hava Kuvvetleri Astsubaylar Konferans?.